Franz Marc / Steve Lacy

Gisteren was ik in de Bundeskunsthalle in Bonn voor de tentoonstelling 1914. Die Avantgarden im Kampf. Een mooie, aangrijpende tentoonstelling over de Eerste Wereldoorlog, met de focus op de kunstenaars die meevochten, propaganda maakten, vanuit de loopgraven de gruwel in schetsboeken goten, of bijvoorbeeld vanuit vrijwillige ballingschap de oorlogsmachine bekritiseerden.

Eén van de kunstenaars die meevochten aan Duitse kant was Franz Marc, de schilder van onder meer blauwe paarden, die mij en mijn geliefde zeer dierbaar is. Ook Marc maakte schetsen aan het front, maar daarop is geen oorlog te zien. Hij maakte voorstudies voor schilderijen die hij na de oorlog wou maken. Hoewel hij net als vele burgers en kunstenaars aanvankelijk enthousiast was over het vuur dat over de wereld raasde en een nieuwe wereld zou laten ontstaan (en daarmee ook vrijwillig dienst nam), raakte hij al snel gedesillusioneerd door de akelige oorlogsrealiteit. In een brief aan zijn vrouw schreef hij met enige verwondering over de Kandinsky-patronen die hij op camouflagedoeken voor gevechtsvliegtuigen had geschilderd. In tegenstelling tot zijn collega’s bij dit werk, schonk het hem geen vreugde of voldoening. Enkel de gedachte aan nieuw eigen werk schonk hem de levenswil om de beproevingen te doorstaan.

Die nieuwe schilderijen overleven enkel als potloodschetsen van aan het front. Op 4 maart 1916 werd luitenant Marc door granaatsplinters getroffen bij het Franse dorpje Braquis, op 20 kilometer van Verdun. Hij overleed aan zijn verwondingen. De schilder was intussen op een officiële lijst van de belangrijkste kunstenaars van Duitsland opgenomen. Het order om hem om deze reden uit de gevechtslinies te houden, had hem niet op tijd bereikt.

Behalve zijn schetsboek is op de tentoonstelling ook de laatste foto te zien waarop Franz Marc levend te zien is. Eigenlijk is het meer een foto van een Franse straat, waarin drie Duitse soldaten van op de rug gezien het beeld uitwandelen. Het is me niet eens duidelijk wie van de drie luitenant Marc is. Ik vermoed de man in het midden, maar misschien zetten de majestueuze cape en de elegante tred me wel op het verkeerde been.

Image

De foto raakte me, nog meer dan pakweg de foto van Umberto Boccioni voor hij van zijn paard viel, of van Albert Weisgerber die voor zijn vertrek naar het front wou gefotografeerd worden voor zijn schilderij David en Goliath, vooraleer hij als kleine soldaat door de oorlogsreus verpulverd zou worden, of de vele tekeningen en foto’s van anonieme gevallenen voor verschillende vaderlanden.

Niet alleen mijn grotere affiniteit met Franz Marc, maar net ook de banaliteit van de gefotografeerde scène en de anonimiteit van de afgebeelden maken de foto sterk. De schilder heeft geen gezicht en wandelt uit het beeld weg. Fotografie heeft het vermogen dode mensen in hun levende vorm te laten verschijnen, maar de hier afgebeelde man lijkt al van de dood doordrongen. Hij is nog nauwelijks aanwezig.

De foto bracht een klagende viool in me naar boven, en een vrouwenstem die ‘I am hardly here these days’ zingt. Dat komt uit het nummer ‘Facts’ op de cd The door, the hat, the chair, the fact van het Ben Goldberg Quintet. Een album vol muziek die klarinettist Goldberg schreef toen hij hoorde dat zijn idool en leermeester Steve Lacy aan kanker leed. Saxofonist Lacy overleed in 2004 enkele dagen voor de opnamesessies voor deze plaat, waardoor wat als eerbetoon bedoeld was een in memoriam werd.

Op het album staat tweemaal het nummer ‘Facts’, een eerste maal gezongen en een tweede maal instrumentaal. De gezongen versie bestaat uit woorden van Lacy, een fax die hij enkele jaren eerder naar Goldberg stuurde met de partituur van zijn compositie ‘Blinks‘. De fax gaat als volgt:

Dear Ben, been out of town.
Probably too late but here’s Blinks anyway.
I am hardly here these days.

Op de plaat neemt dit korte bericht de vorm aan van een gedicht of zelfs een hymne, gezongen door violiste Carla Kihlstedt. De hele plaat vormt een indringend in memoriam. Waarbij ik vanaf heden niet enkel aan de wonderlijke jazzsaxofonist Steve Lacy maar ook aan die bovenmatig getalenteerde schilder Franz Marc zal denken.

I am hardly here these days.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s